Người nhà của người có Huân chương Kháng chiến thì có được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự không?

Để làm rõ, cần đối chiếu các quy định của Bộ luật Hình sự 2015, Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng 2020 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

1. Khung pháp lý về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Điểm x khoản 1 Điều 51:
“Người phạm tội là người có công với cách mạng hoặc là cha mẹ đẻ, vợ, chồng, con (con đẻ, con nuôi) của liệt sĩ.”

=> Như vậy, luật chỉ trực tiếp công nhận người có công với cách mạng hoặc thân nhân liệt sĩ (cha mẹ, vợ chồng, con) là tình tiết giảm nhẹ bắt buộc khi Tòa án lượng hình.

Khoản 2 Điều 51 BLHS 2015:
“Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự khác do Bộ luật này quy định hoặc do Tòa án quyết định được coi là tình tiết giảm nhẹ nhưng phải ghi rõ trong bản án.”

Quy định này mở rộng phạm vi, trao quyền cho Tòa án linh hoạt xem xét các tình tiết nhân thân, hoàn cảnh đặc biệt, kể cả trường hợp người thân của bị cáo là người có công với nước.

2. Giải thích từ Công văn 212/TANDTC-PC năm 2019

Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao đã giải đáp vướng mắc tại Điều 5 Công văn số 212/TANDTC-PC ngày 13/9/2019:

Các tình tiết về nhân thân của bị cáo như trình độ học vấn thấp, là lao động chính, có con nhỏ, có ông/bà/cha/mẹ/anh/chị/em ruột là người có công với cách mạng hoặc được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý (Anh hùng Lao động, Anh hùng LLVTND, Bà mẹ Việt Nam anh hùng, Nghệ sĩ Nhân dân, Nhà giáo Nhân dân, Thầy thuốc Nhân dân,…) có thể được coi là tình tiết giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 51 BLHS 2015.
Ngoài ra, bị cáo có anh, chị, em ruột là liệt sĩ cũng có thể được xem xét giảm nhẹ.

Như vậy, không chỉ cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ được hưởng tình tiết giảm nhẹ theo khoản 1 Điều 51 BLHS, mà những trường hợp khác liên quan đến gia đình có công với cách mạng cũng có thể được xem xét giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 51 BLHS 2015.

3. Xác định “người có công với cách mạng” theo Pháp lệnh 2020

Theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020, các đối tượng được xác định là người có công với cách mạng bao gồm:

Điều 35: Người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế là người tham gia kháng chiến và được Nhà nước tặng Huân chương Kháng chiến, Huân chương Chiến thắng, Huy chương Kháng chiến, Huy chương Chiến thắng.
Điều 38: Người có công giúp đỡ cách mạng là người có thành tích giúp đỡ cách mạng trong lúc khó khăn, nguy hiểm và được Nhà nước tặng:
1. Kỷ niệm chương “Tổ quốc ghi công” hoặc Bằng “Có công với nước”;
2. Huân chương Kháng chiến;
3. Huy chương Kháng chiến.

Như vậy, người được tặng Huân chương Kháng chiến là người có công với cách mạng theo quy định của pháp luật hiện hành.

4. Người nhà của người có Huân chương Kháng chiến có được giảm nhẹ?

Để trả lời, cần kết hợp cả BLHS 2015 và Pháp lệnh 2020:

Trường hợp bị cáo là người trực tiếp được tặng Huân chương Kháng chiến → rõ ràng được coi là “người có công với cách mạng” và được áp dụng tình tiết giảm nhẹ theo điểm x khoản 1 Điều 51 BLHS 2015.
Trường hợp bị cáo là thân nhân (cha mẹ, vợ, chồng, con) của liệt sĩ → được coi là tình tiết giảm nhẹ theo điểm x khoản 1 Điều 51 BLHS 2015.
Trường hợp bị cáo là người nhà (anh, chị, em ruột, ông bà, cháu…) của người có Huân chương Kháng chiến:
- BLHS không quy định trực tiếp.
- Tuy nhiên, theo Công văn 212/TANDTC-PC và khoản 2 Điều 51 BLHS, Tòa án có quyền xem xét đây là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ trong bản án.

Do đó, người nhà của người có Huân chương Kháng chiến không đương nhiên được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, mà việc xem xét còn phụ thuộc vào:

Quan hệ gia đình có được chứng minh bằng hồ sơ hợp pháp.
Hồ sơ khen thưởng, xác nhận của Nhà nước về việc được tặng Huân chương Kháng chiến.
Sự cân nhắc của Tòa án trong bối cảnh vụ án cụ thể.

5. Thành viên gia đình theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014

Điều 3 khoản 16 Luật HN&GĐ 2014 quy định: “Thành viên gia đình” bao gồm vợ, chồng; cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, cha dượng, mẹ kế; con đẻ, con nuôi, con riêng; anh chị em ruột, anh chị em cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha; ông bà nội ngoại; cháu nội ngoại; cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột…

Tuy nhiên, không phải mọi thành viên gia đình của người có công đều đương nhiên được xem xét giảm nhẹ, mà chỉ khi Tòa án đánh giá đây là tình tiết thể hiện nhân thân, truyền thống cách mạng, có tác động tích cực đến việc giáo dục, cải tạo người phạm tội.

6. Kết luận

Người có Huân chương Kháng chiến được xác định là người có công với cách mạng và đương nhiên là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo điểm x khoản 1 Điều 51 BLHS 2015.
Người nhà của người có Huân chương Kháng chiến: BLHS không quy định cụ thể, nhưng Tòa án có thể xem xét giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 51 BLHS 2015, căn cứ vào hướng dẫn tại Công văn 212/TANDTC-PC năm 2019.
Việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trong trường hợp này không bắt buộc, mà phụ thuộc vào sự xem xét, đánh giá toàn diện của Hội đồng xét xử.

Do đó, trong thực tiễn, nếu người phạm tội có nhân thân gia đình gắn với truyền thống cách mạng, đặc biệt là cha, mẹ, ông bà, anh chị em ruột từng được tặng Huân chương Kháng chiến, thì luật sư có thể kiến nghị Tòa án xem xét đây là tình tiết giảm nhẹ để bảo vệ tốt nhất quyền lợi hợp pháp cho bị cáo.